Berg- en Breukroute

Wandelen langs stuifduinen en over wijstgrond

Ik wandel vandaag over de Berg- en Breukroute, een wandelroute waar de wijstgronden bij Bedaf tot leven komen. De Berg en Breukroute voert je door een afwisselend landschap, rondom het buurtschap Bedaf. En het is niet de eerste keer dat ik deze route loop. Het is een vast rondje geworden die ik bijna vanaf mijn huis kan lopen. En in elk jaargetijde is het hier mooi. In het voorjaar wanneer het water overvloedig van de Peelrandbreuk stroomt. In de herfst als de bomen alle kleuren bruin kleuren of in de zomer wanneer bijzondere bloemen bloeien op de wijstgronden. Ik groeide er op, vlak bij het buurtschap Bedaf. Ik speelde er op de stuifduinen, gleed met plastic zakken naar beneden als de hellingen vol sneeuw lagen. Ik bouwde er hutten en leerde hier de eerste dingen over de natuur. Later ging is steeds meer wandelen, over in ons land, maar kwam telkens terug naar dit fantastisch mooie en unieke gebied.

De Bedafse Bergen

Het buurtschap Bedaf heette eerst ‘Zandberg’ maar is Bedaf gaan heten door een verbastering van Bid-af toen het een bedevaartplaats werd. Bedaf hoorde namelijk bij Uden dat deel uitmaakte van het Land van Ravenstein waar in tegenstelling tot de Meierij van ’s-Hertogenbosch godsdienstvrijheid heerste. Tegenwoordig is Bedaf vooral bekend vanwege de Bedafse Bergen, een langgerekt en steil stuifzandgebied. Op het eind van de route wandel je hier langs de hoogste toppen over een prachtige zandweg, een vroegere hoofdweg naar ’s-Hertogenbosch. Op de hoogste top werd tot voor enkele jaren de traditie van het vlooienstoken gehouden. Volgens de overlevering werd het strooien beddengoed met het ongedierte verbrand in een lentevuur.

‘Ik start de wandeling en duik snel de Bedafse Bergen in. De stuifduinen lijken on-Brabants, iedereen denkt dat stuifduinen alleen in de Loonse en Drunense Duinen in Noord-Brabant voorkomen. Ik weet wel beter, ik speelde er al als klein manneke. De hellingen zijn inmiddels door de invloed van de wind wel wat afgekalft. De wortels van sommige dennen steken op de top van de heuvels inmiddels ruim boven het zand uit. Verderop is door de aanleg van de A50 als compensatie nieuwe natuur aangelegd. Waar eens boerenland was, grazen nu koeien en markeren wilgenbomen een nieuw pad.’

De Leijgraaf 

Oorspronkelijk was er ter plekke van de Leijgraaf een vochtige laagte met de naam de Meer. Later werd de beek uitgegraven en kreeg het de naam Leijgraaf dat letterlijk ‘geleide gegraven loop’ betekent. De beek stond in de zomer vaak droog, later zijn er stuwen aangelegd om het waterpeil te kunnen regelen. Door kanalisatie in de jaren ’50 en ’60 is het beekje over grote delen rechtgetrokken. Begin van deze eeuw zijn de oevers natuurlijker gemaakt en er zijn vistrappen aangelegd, een ervan is op de route te zien. De Leijgraaf stroomt verder door naar de gemeente Meierijstad en mondt bij kasteel Heeswijk uit in de Aa.

‘Langs de Leijgraaf zijn nevenpoelen gegraven. In de tijd dat ik hier opgroeide was dat heel anders. Toen moest het water snel worden afgevoerd. Door veranderende inzichten mag de waterloop nu weer meer slingeren. Mijn vader bracht via dit nat broekgebied vroeger met paard en wagen vanuit Vorstenbosch de melkkannen naar de melkfabriek in Uden. Volgens hem kon je hier maar beter niet komen. Het was er altijd nat. Nu weten we wel beter. Langs de Leijgraaf graast regelmatig een schaapskudde en getuige een dassenburcht vlakbij het water, gedijt de das hier goed. Een visstrap richting Uden zorgt dat de vissen netjes kunnen passeren. Zo dichtbij Uden, zoveel natuur, je moet hier een keer op ontdekking gaan en gaan wandelen.’

Peelrandbreuk

We zien op de route al meteen het hoogteverschil in het landschap. Het markeert een geologische breuklijn, een zogenaamde afschuivingsbreuk, die tot grote diepte in de aardkorst doorloopt. Aan de oostkant komt de bodem langzaam omhoog, aan de westzijde daalt de bodem. Hierdoor ontstaan grote hoogteverschillen in het landschap. Nergens is deze breuk en overgang tussen de Peelhorst en de lagergelegen Slenk zo goed zichtbaar als hier bij Uden. Het beheer van het gebied is erop gericht dat de hoge grondwaterstand wordt behouden. Hierdoor komt de gewone dotterbloem en bittere veldkers weer voor op deze drassige boden, ze groeien alleen op plekken met een goede waterkwaliteit.

‘Ik nader de Peelrandbreuk, te zien aan de duidelijke verhoging in het landschap. Vreemd, water stroomt altijd van hoog naar laag. Maar niet op de Peelrandbreuk, hier is het nat op de hogere gronden en droog op de lagere stroken land. De knuppelbrug zorgt ervoor dat je het natte gebied kunt doorkruisen. Het water kleurt roestbruin en een aantal watervalletjes laat zien hoe groot het verval van het kwelwater is. Het is niet voor niets uitgeroepen tot aardkundig monument en echt uniek. Het gebied is rijk aan wilde planten, vlinders en insecten, waarvan een aantal zeer zeldzaam is.’

Annabos

De naam stamt uit de tijd dat de kerk eigenaar was van dit gebied vlakbij de Peelrandbreuk. De opbrengsten hiervan kwamen ten goede aan het Sint Anna-altaar, de zogenaamde Beneficie van Sint Anna. Hier is de grondwaterstand hoog en dat is goed te zien aan de soort bomen die hier staan. Elzen, populieren en berken groeien goed op de plek waar kwelwater door de aanwezigheid van de Peelrandbreuk en een ondoordringbare laag aan de oppervlakte omhoog komt. Het kleurt roodbruin door de aanwezigheid van ijzer en mangaan in de bodem.

‘Een volgend gebiedje is het Annabosje waar kleine stuwen het water vast houden. Het pad slingert hier en een bijzonder bankje nodigt uit om even te rusten; Benkske. In de verte de kerktoren en de molen van Uden, mooier kan bijna niet. In het voorjaar zie je hier door de bijzondere ondergrond zeldzame bloemen.’

Wijstgronden

Op de Peelrandbreuk zien we een erg nat gebied, de wijstgronden. Het is een opvallende combinatie, hoog en nat, dat alleen onder specifieke omstandigheden voorkomt. Normaal gesproken stroomt grondwater van hoog naar laag maar door een breukvlak wordt dit bemoeilijkt en verschijnt het als kwelwater aan de oppervlakte. Het is een zeldzaam verschijnsel en niet voor niets zijn de wijstgronden uitgeroepen tot het eerste aardkundig monument in Noord-Brabant. In het gebied rond Uden komt de achternaam van der Wijst dan ook veel voor. Stuwen gaan de verdroging tegen en opvallend is de bruinrode kleur van het water in de sloten. Die wordt veroorzaakt doordat het grondwater zeer ijzerrijk is en roestbruin kleurt na contact met zuurstof.

Deze blog is geschreven door Henry van Zoggel (www.ambulare.nl/)